De tegenstelling kan haast niet groter zijn: Hans Janmaat van de Centrumpartij werd in de jaren tachtig afgesloten door een cordon sanitaire, Geert Wilders van de PVV wordt waar hij zich ook vertoont omsloten door een kordon camera’s. Terwijl beiden toch gelijksoortige ‘brisante opvattingen’ verkondigen en verkondigden, constateert gespreksleider en Andere Tijden-presentator Hans Goedkoop op dinsdag 21 april in Felix Meritis in Amsterdam. Hoe kan het dat de pers beide politici zo verschillend behandelt?

Eén mogelijke verklaring: Janmaat kwam met zijn ‘vol is vol’ in een tijd waarin de Tweede Wereldoorlog nog voorin het collectieve bewustzijn zat. ‘De Centrumpartij was dreigend vanwege iets dat we sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer hadden meegemaakt: het roeren in de onderbuik’, zegt Ab Pilgram, in de jaren tachtig politiek verslaggever voor de KRO. Hij gaat op uitnodiging van Stichting MediaDebat en Andere Tijden in debat, samen met vier andere journalisten die in de jaren tachtig de politiek versloegen. Aanzet voor de discussie is een voorvertoning van een uitzending van Andere Tijden: Weg met de Centrumpartij. In de aflevering van 23 april worden vooraanstaande ex-leden van de Centrumpartij en tegenstanders van Hans Janmaat en de zijnen aan het woord gelaten.

De pers heeft een heel kwalijke rol gespeeld’, zegt Wim Vreeswijk, voormalig raadslid van de Centrumpartij, in de uitzending. Hij en zijn vrouw vertellen bijvoorbeeld dat ze ‘s nachts de stekker uit de telefoon moesten trekken tegen de dreigtelefoontjes, en dat hun ruiten zo vaak sneuvelden dat ze zich niet meer konden verzekeren. Een fragment waarin Janmaat zelf aan het woord komt: ‘In de volksbuurten is de opnamecapaciteit bereikt. Het zit daar vol.’ Wie de aflevering van Andere Tijden ziet, vraagt zich af waarom Janmaat nou zo’n paria was. Wat hij toen zei, zeggen meerdere politieke partijen nu.

Een journalist die het indertijd waagde Hans Janmaat zendtijd te geven, kreeg het met zijn collega’s aan de stok. Dat herinnert Hugo Schneider zich, indertijd politiek verslaggever bij de Vara-radio, tegenwoordig adjunct-hoofdredacteur van HDC Media. Met Prinsjesdag was het gebruik om alle Kamerfracties iets te laten zeggen over de begroting. Schneider: ‘Je merkte dat er onder parlementair journalisten geen bereidheid bestond om zo’n momentje met Janmaat te maken. Ik deed dat wel, en dat ontlokte hoon bij mijn collega’s van de Vara.’

Een verslaggever die daarentegen Janmaat iets flikte, werd op de schouders geslagen. Ad van Liempt (indertijd chef nieuws van het NOS Journaal, nu hoofdredacteur geschiedenis van NPS/VPRO) weet nog dat radiocollega Henk van Hoorn het extreemrechtste Kamerlid interviewde, en middenin het interview de uitzending teruggaf aan de presentatie. ‘Hij was de held in het café.’ Een andere ludieke actie was de verwisseling van een band voor de zendtijd voor politieke partijen. In plaats van de propaganda door Hans Janmaat, kregen de luisteraars een anti-Centrumpartij-uitzending te horen. Pilgram van de KRO haalde geen grappen uit, maar weet wel dat zijn voorstel om een ‘negerende houding’ aan te nemen in zijn redactievergadering met instemming werd begroet.

Was deze houding een poging om 'goed te zijn na de oorlog', wil Goedkoop weten. ‘Absoluut’, aldus Hubert Smeets, toen en nu verbonden aan NRC Handelsblad. Hij wijst erop dat in die tijd de oorlog nog heel vers was, met heftige discussies over bijvoorbeeld de Twee van Breda en het pensioen van de weduwe Rost van Tonningen. Van Liempt: ‘Die verwerking van de oorlog heeft decennia geduurd. Misschien is “Fortuyn” wel het moment geweest dat het is opgehouden.’ Syp Wynia, redacteur en columnist van Elsevier: ‘Ik denk dat dit moment eerder lag, in 1995, rond de Provinciale Staten-verkiezingen. CDA-politica Hanja Maij-Weggen vergeleek Frits Bolkestein, die de discussie aanging over de vraag wat de effecten zijn van migratie en van multiculturaliteit, toen met het Vlaams Blok. Ze probeerde hem op de ouderwetse manier aan te pakken. Dat leidde tot de grootste verkiezingsoverwinning van de VVD ooit.’

Dat radioverslaggevers Janmaat de rug toekeerden, betekende niet dat de hele pers de opkomst van Janmaat en de onderbuikgevoelens die daaraan ten grondslag lagen, totaal negeerde. Waar de media rond de opkomst van Fortuyn ervan werden beschuldigd breed levende gevoelens in de samenleving niet te hebben opgepikt, ‘misten de kranten eigenlijk niks’ in de periode van Janmaat, aldus student/onderzoeker Maarten Kolsloot. Kolsloot keek naar de berichtinggeving over Janmaat resepctievelijk Wilders van De Telegraaf, de Volkskrant en NRC Handelsblad. ‘Ze gingen ook de wijk in om na te gaan wat er leefde onder de achterban van de Centrumpartij. De Volkskrant schreef indertijd wel heel negatief, NRC gaf meer feitelijk weer wat er gebeurde.’

Toch zijn er grote verschillen in ‘de pers’ die Janmaat kreeg en Wilders krijgt. Schneider: ‘Ik denk dat Wilders veel opener tegemoet wordt getreden. Dus, ja, hij komt aan het woord. Maar er worden wel altijd veel bronnen bij gevonden die anti-Wilders zijn.’ Smeets: ‘Alles wat hij doet, krijgt de volle aandacht. Bijvoorbeeld toen hij naar Engeland ging. Soms denk ik dat het een onsje minder zou mogen.’

Pilgram ziet ‘de angst om dingen te missen’ als een van de verklaringen voor alle huidige aandacht voor Wilders. ‘Dat is een fundamenteel verschil met de jaren tachtig.’ Schneider speculeert: ‘Misschien heeft het wel met de opkomst van de problematiek te maken. Nu is het aandeel allochtonen in de grote steden groter dan toen.’ Ook denkt Schneider dat de media wellicht overcompenseren voor de manier waarop ze met Fortuyn zijn omgegaan. Wynia ziet het anders: ‘Je kunt niet zeggen dat de media Fortuyn demoniseerden. Zekere politici deden dat wel.’

Volgens Van Liempt zit het verschil simpelweg in de personen Wilders en Janmaat. Over Janmaat: ‘Hij had zo’n minimum aan charisma. Er is in het café weleens geopperd hem een staatsloon te geven, omdat hij in zijn eentje vijftien jaar lang extreem-rechts klein heeft gehouden.’ Over Wilders: ‘Hij bespeelt de media, hij voert een geniale campagne, alsof hij een adverteerder is.’ Schneider: ‘Ik denk dat het ook uitmaakt dat Wilders uit het politieke establishment komt. Daardoor is het makkelijker om een plek te veroveren bij de parlementaire journalisten.’

Balkenende en de zijnen hebben eveneens bijgedragen aan de Wildershype, denkt Wynia. Hij doelt dan met name op alle aandacht voor Fitna. ‘Iedereen kan op zijn vingers natellen dat als Balkenende en leden van het kabinet niet zo’n geweldige Fitnashow hadden gegeven, er veel minder aandacht was geweest.’ De media deden wel gretig aan die show mee, weet Van Liempt. ‘Ik weet van redacties die van hun redacteuren eisten dat er elke dag een Fitna-item zou zijn. De journalistiek heeft zich daar gigantisch vergaloppeerd.’ Volgens Pilgram mag het allemaal wat kritischer: ‘Het valt mij op dat er steeds minder journalistieke producties zijn die laten zien waarom het zo’n makkelijk kunstje is, wat Wilders doet.’  

De tijden zijn veranderd, Wilders is veel mediagenieker dan Janmaat. Tijdens het debat komt nog een derde mogelijke verklaring naar voren voor het feit dat de media de voorman van de PVV anders behandelen dan die van de Centrumpartij: Janmaats ideologie was van een andere orde. In de aflevering van Andere Tijden lijkt het alsof Janmaats uitspraken van hetzelfde kaliber zijn als die van Wilders. De voorzitter van de Stichting Nederland Bekent Kleur, René Danen, wijst vanuit het publiek op een volgens hem klassieke fout in de Andere Tijden-uitzending: ‘Er wordt vaak gezegd dat Janmaat door de rechter is veroordeeld vanwege de uitspraak “vol is vol”, maar hij is veroordeeld op basis van het complete verkiezingsprogramma.’

Smeets vult aan: ‘We doen alsof Janmaat alleen maar zei “vol is vol”. Hij zei heel stevige dingen. Hij formuleerde veel scherper dan we hier doen voorkomen.’ Zo had Janmaat bezwaar tegen het grote aantal ‘negers’ in het Nederlands Elftal, herinnert Smeets zich, die hij ‘kakkerlakken’ noemde. Volgens Smeets deed dat Janmaat uiteindelijk de das om. Datzelfde Nederlands Elftal, met onder anderen Rijkaard en Gullit in de gelederen, won in 1988 het Europees kampioenschap voetbal.

Over de vraag of een cordon sanitaire rond Wilders en zijn PVV hetzelfde effect zou hebben als het toch zoveel mogelijk stilzwijgen over de politieke ideeën van Hans Janmaat en de zijnen, wordt niet meer gepraat, deze avond. Aangezien de vergelijking van de een met de ander niet helemaal op blijkt te gaan. We leven in andere tijden, namelijk de onze. En daar gelden weer andere normen en waarden...

Verslag: Mischa de Bruijn

Andere verslagen over dit MediaDebat:
De Nieuwe Reporter (Maarten Reijnders): 'Wilders speelt de media virtuoos tegen elkaar uit'.
Nederlands Dagblad (Piet H. de Jong): 'Geert Wilders bespeelt de pers geniaal'.
Trouw (Wim Boevink): Janmaat en Wilders.

Meer informatie over de uitzending 'Weg met de Centrumpartij' van Andere Tijden vindt u hier.

Commentaar (0)

RSS feed Commentaar