De media hebben in aanloop naar de verkiezingen opvallend veel aandacht aan Europa besteed. Toch viel het aantal stemmers bitter tegen. Wat nu? Moeten journalisten nog meer artikelen en programma’s aan Europees beleid wijden, en in welke vorm dan? Of is het aan de politiek om belangstelling voor Brussel te kweken? Daarover ging het tweede MediaDebat over Europese berichtgeving, op dinsdag 9 juni in het Haagse perscentrum Nieuwspoort.

Ton van den Brink, directeur van het Europa Instituut van de Universiteit Utrecht, deed in 2007 ook al mee aan een MediaDebat over Europa. Aanleiding was toen een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid - mede door Van den Brink geschreven - over het gebrek aan media-aandacht voor de Unie.

Europa heeft de media hard nodig om te veranderen van een technocratisch project in een democratisch Europa-van-de-burger, zegt Van den Brink in de door hem gehouden inleiding op het debat. Maar de media zoeken nieuws en dat dient zich bepaald niet vanzelf aan in Brussel. ‘De onderwerpen zijn vaak ingewikkeld en abstract, de procedures lang. Bovendien profileren politici zich nauwelijks met Europese onderwerpen.’

Berichtgeving wordt belangrijker naarmate Europa zich meer met politieke kwesties bezig houdt. ‘De discussies over uitbreiding bijvoorbeeld, eerst met Oost-Europese landen, nu met Turkije. Of de dienstenrichtlijn, waardoor Poolse loodgieters deze kant opkomen. Europa zelf is ook een omstreden project geworden, getuige de verkiezingsuitslag.’ De media hebben voor de verkiezingen ruimhartig aandacht aan Europa besteed. ‘Het was verrassend veel en heel divers, zelfs ik kreeg er een beetje genoeg van,’ zegt Europa-watcher Van den Brink. ‘De verkiezingen gingen ook echt over Europa. Dat blijkt uit de winst voor partijen die daar duidelijk ‘nee’ of juist ‘ja’ tegen zeggen.’

Zoveel aandacht en zo’n lage opkomst, je zou er moedeloos van worden, zegt gespreksleider Djoeke Veeninga (VPRO). Maar Hans Laroes (hoofdredacteur NOS Nieuws) legt dat verband niet. ‘Ik neem die lage opkomst voor kennisgeving aan,’ zegt hij. ‘Wij moeten verhalen uit Brussel toegankelijk maken, dat is onze taak. Wij zijn niet opgericht om voor een hoge opkomst te zorgen. Dat zoeken anderen maar uit.’

Hoofdredacteur HDC Media Geert ten Dam is het daarmee eens, al was hij persoonlijk wel teleurgesteld over de lage opkomst. ‘De media zijn niet verantwoordelijk. Je kunt een paard naar de drinkplaats brengen, maar niet dwingen om te drinken.’ Volgens Laroes en Ten Dam kan het massaal thuisblijven van kiezers ook een bewuste, democratische daad zijn. ‘Of die niet-stemmers zijn heel tevreden en geven hun mandaat tot in de eeuwigheid, dat kan ook,’ zegt Lex Oomkes (chef politieke redactie Trouw).

Ook Titia Ketelaar (chef redactie nrc.next) voelt zich niet aangesproken door het tegenvallende kiezersaantal. ‘De Waterschapsverkiezingen scoren nog lager dan Europa, maar ook daarover informeren we de lezers,’ zegt zij. ‘Hoeveel mensen vervolgens gaan stemmen, kan mij niet veel schelen.’

Oomkes oppert nog een mogelijke reden waarom veel kiezers het laten afweten: misschien vinden zij stemmen voor Europa zinloos. ‘Gaat het Europese parlement over de toetreding van Turkije? Nee. Dat beslist de Raad van ministers. Dus als ik Turkije tegen wil houden, stem ik bij landelijke verkiezingen op Wilders. Want laten we eerlijk zijn: Europa heeft een marionettenparlement. Het is opgelegde democratie.’

Laroes vraagt zich af of de overwinning van pro- en anti-Europese partijen wel op betrokkenheid bij Europa wijst, zoals Van den Brink meent. ‘Misschien komt dat stemgedrag wel voort uit binnenlandse politieke overwegingen.’ Veel mensen zien Europese verkiezingen als luxe-verkiezingen, zegt Ten Dam. ‘Ze maken van de gelegenheid gebruik om eens voor iets anders te kiezen.’

De media moeten aandacht aan Europa besteden, daar zijn alle sprekers het over eens. In dit verkiezingsjaar was daar extra aanleiding voor, zegt Laroes. ‘Het referendum heeft Europa even tegengehouden en een andere kant opgeduwd. Tel daarbij op wat er in Nederland politiek aan de hand is, natuurlijk is er dan meer aandacht.’ De politici hebben er weinig aan gedaan, voegt hij toe. ‘Die vertoonden vluchtgedrag. Ik vraag me af of de burgers daarmee gediend zijn.’

Hoe kies je voor Europese berichtgeving als de onderwerpen zo saai, moeilijk of oninteressant zijn als wel wordt beweerd? ‘Men zegt altijd: je moet het de lezers door de strot duwen,’ zegt Djoeke Veeninga. ‘Dat geldt voor zoveel onderwerpen,’ reageert Ketelaar. ‘Onderwerpen als de dienstenrichtlijn en het verstrekken van persoonsgegevens aan Amerika zijn altijd interessant. Daar maken we gewoon journalistieke verhalen over.’

De NOS probeert het beleid in beeld te brengen op plaatsen waar het zijn uitwerking heeft. ‘Wij gaan bij voorkeur niet naar Brussel, maar naar het Westland, Warschau en Lampedusa,’ zegt Laroes. Hoe de kijkers dat waarderen, interesseert hem niet zo. ‘Als wij nieuws relevant vinden, brengen we het. Natuurlijk moeten we de verhalen inzichtelijk en toegankelijk maken, maar kiezen voor minder Europese berichtgeving is niet aan de orde. Wij stellen onze eigen Europese agenda vast en hopen dat zich ook spontaan nog iets nieuwswaardigs aandient. Maar politici komen met weinig.’

Trouw-journalist Oomkes heeft pas voor de tweede keer Europees gestemd. ‘Door de nieuwe bevoegdheden wordt het Europese parlement wel relevanter.’ Dat vindt Ten Dam ook. ‘Maar als je niet gelezen wordt, is het zonde. We zoeken dus naar een aantrekkelijke vorm.’ Ketelaar is over haar krant wel tevreden. ‘Kies & win! De super EU-quiz waarmee je bepaalt of stemmen vandaag belangrijk is’, stond op de verkiezingsdag op haar voorpagina. ‘Wie daaraan begon, kreeg op een leuke manier veel informatie over bijvoorbeeld Lampedusa en de Viswijzer.’

CDA-Kamerlid Joop Atsma is aangeschoven op de publieke tribune. Hij heeft in De Telegraaf felle kritiek geuit op de NOS-verkiezingsuitzending. ‘Ik ging teleurgesteld naar bed,’ licht hij zijn ergernis toe. ‘Hoe kun je nou op zwart gaan als pas een kwart van de uitslagen bekend is? Dat moet je eens bij een voetbalwedstrijd proberen!’ De publieke omroep kan dat niet maken, vindt Atsma. ‘Er zijn altijd diehards die alles willen volgen. Maar zelfs op het politieke kanaal kon dat niet.’

Laroes reageert geïrriteerd. ‘De diehards hebben we via internet voortdurend bediend met de laatste uitslagen,’ zegt hij. ‘Waren de stemmen eerder geteld, dan hadden we ze voor bedtijd de uitslag en een duiding kunnen geven. Maar de uitslagen kwamen veel te laat doordat met het rode potlood werd gestemd. Daar moet je ons niet de schuld van geven, wij kunnen moeilijk blijven uitzenden tot de volgende dag.’

Ook inhoudelijk is er kritiek. Atsma vond de berichtgeving in omliggende landen veel completer en het slotdebat viel bij veel kijkers niet goed. ‘Dat was chaotisch doordat Wilders aan tafel zat,’ zegt Laroes. ‘Fractievoorzitters bepalen zelf hoe ze op elkaar reageren, daar kunnen wij niets aan doen. Daarbij spelen allerlei gevoeligheden een rol. Pechtold en Halsema wilden bijvoorbeeld niet eerder aan tafel gaan zitten, want dan zou Wilders als een grote overwinnaar binnenkomen.’

Europadeskundige Ton van den Brink is blij dat het Europese ideaal niet langer heilig is, dat er ruimte is voor een tegengeluid als het over de macht en omvang van Europa gaat. ‘Hopelijk breidt dat zich uit tot politieke discussies over meer inhoudelijke zaken.’ Trouw-journalist Lex Oomkes heeft er een hard hoofd in. Europa is volgens hem volledig gedepolitiseerd en dat ziet hij niet snel veranderen. ‘PvdA’er Thijs Berman is genadeloos bekritiseerd om zijn campagne, waarin hij de Commissie-Barroso aanpakte op haar sociale gehalte. Maar als een politicus in zijn campagne al niet inhoudelijk kan worden, hoe moet het dan de rest van de tijd?’

Zelfs de Staat van de Unie, een jaarlijks debat over belangrijke ontwikkelingen binnen de EU, is volgens Oomkes een aanfluiting. ‘Dat zou een hoogtepunt moeten zijn, maar iedereen vlucht ervan weg; het is ongehoord saai. Politici denken dat ze niet kunnen scoren met Europese onderwerpen, journalisten denken dat ze er niets mee kunnen. Zij houden elkaar gevangen. Iemand moet dat doorbreken. En dat is niet de journalist, wat mij betreft.’

Hans Laroes oppert een idee dat de gapende kloof tussen Brusselse besluitvorming en Haagse realiteit wellicht wat kleiner kan maken: eventuele samenvoeging van de Haagse en Europese redacties tot één grensoverschrijdende redactie, die de besluiten van het begin tot het eind volgt. De vraag is of dat zin heeft. Europese procedures zijn lang en onnavolgbaar, timen wanneer Den Haag de gevolgen ondervindt is moeilijk. ‘Wij hebben in het verleden als eens geprobeerd die twee redacties structureel te laten overleggen’, zegt Oomkes. ‘Het heeft niets opgeleverd.’

Op de publieke tribune stelt journalist Kees Boonman voor veel meer journalisten naar Brussel te sturen, om onze ministers te volgen. Want van de Tweede Kamer moeten we het niet hebben. ‘Die stelt vooraf veel te weinig eisen aan wat de ministers in Europa gaan zeggen.’

Er lijkt dus werk aan de winkel te zijn voor de media, zeker nu steeds meer Europese dossiers langskomen waarin ook nationaal stelling genomen moet worden. ‘Het Europese mandaat ligt niet alleen bij het Europese parlement, maar ook hier,’ zegt Van den Brink. ‘Journalisten kunnen politici veel kritischer bevragen over hun standpunten dan nu gebeurt. Ze moeten geen genoegen nemen met ministers die zich verschuilen achter Europees beleid, alsof er niets aan te doen is en Brussel dat nu eenmaal heeft besloten. Ze waren er vaak zelf bij toen het besluit viel. Wat was toen hun standpunt?’

Bovendien kunnen media de mythe doorbreken dat Europa onvermijdelijk één kant op gaat en dat verzet zinloos is. ‘Dat is niet zo. Er zijn wel degelijk besluiten aangepast onder druk van maatschappelijke weerstand,’ aldus Van den Brink.

Verslag: Pauline van der Mije 

Op YouTube kunt u een tiendelig videoverslag bekijken van het MediaDebat Stemmen over Europa. Klik hier voor het eerste deel. Op de pagina staan de links naar de overige delen weergegeven.

Lees ook de volgende artikelen:
'Journalisten moeten naar Brussel' (Kees Boonman) uit De Journalist 
'Potlood was het probleem' (Frans Oremus) uit De Journalist
'Europese verkiezingen? "We hebben ons geen seconde afgevraagd of de lezer het oninteressant vindt"' (Willem Boerma) op weblog De Nieuwe Reporter
'Media politiseerden debat over Europa' uit het Reformatorisch Dagblad

Commentaar (0)

RSS feed Commentaar