|
Zelfmoord is een lastig onderwerp voor journalisten. De tijd dat daar per definitie niet over bericht mocht worden, ligt achter ons. Maar nu is de media-aandacht in de ogen van veel hulpverleners en betrokkenen overvloedig en te gedetailleerd. Wetenschappers waarschuwen voor imitatiegevaar. Hoe moet het dan wel? Daarover ging een MediaDebat bij Noordhollands Dagblad in Alkmaar op 9 november.
De locatie is niet toevallig gekozen. West-Friesland worstelt met een relatief groot aantal zelfmoorden onder jongeren. Voorpaginanieuws in Noordhollands Dagblad over de zelfgekozen dood van een jonge Andijker had afgelopen zomer tot gevolg dat landelijke media het dorp overspoelden, wat voor veel onrust zorgde. Toen drie weken later opnieuw een jongere zelfmoord pleegde, vroegen de burgemeester van Hoorn, de GGZ en een hoogleraar om ‘medialuwte’ – met succes.
Stichting MediaDebat heeft twee jaar geleden een discussie georganiseerd over de stelling dat aandacht voor zelfmoord kan leiden tot kopieergedrag. In Alkmaar gaat het gesprek verder: hoe doe je het als nieuwsbrenger wél goed? ‘Berichtgeving heeft wel degelijk invloed’, zegt gespreksleider Djoeke Veeninga (VPRO). ‘Daardoor kunnen mensen die met suïcideplannen rondlopen een zetje krijgen om het wel of juist niet te doen.’
 De media-aandacht voor de zelfmoord in Andijk is volledig ontspoord, vindt Niek Kuijper, projectleider preventie bij GGZ Noord-Holland-Noord. Het artikel in Noordhollands Dagblad leidde tot een ‘macabere hype’, waarin geen rekening werd gehouden met lokale gevoelens. SBS spande met Hart van Nederland de kroon, vindt Kuijper. Terwijl de gemeente probeerde de gemoederen tot bedaren te brengen met een bewonersbijeenkomst en een persconferentie, trok SBS alvast het dorp in om jongeren te vragen naar het hoe en waarom van de tragedie. ‘Wat me vooral stoort, is het verband dat werd gesuggereerd met drugs en alcohol. Dat deed de nabestaanden veel pijn.’
Vanwege de ‘brutale werkwijze’ en eerdere negatieve ervaringen met SBS weigerde Kuijper mee te werken aan het programma. Burgemeester Astrid Streumer werkte wel mee. ‘Er vielen redelijke afspraken te maken’, zegt zij. ‘En met deze uitzending is denk ik niet zo veel mis. Wat me wel trof, is dat de verslaggever verzuchtte: ‘Nou ben ik helemaal afgereisd naar Andijk en heb ik geen nieuws gevonden’. Wat had je dan willen vinden?’
Hart van Ne derland zou vrienden van de omgekomen jongen interviewen, maar die trokken zich op aandringen van de nabestaanden terug, vertelt SBS-eindredacteur Jacky de Vries. ‘Het onderwerp raakte mij enorm. We wilden er al langer aandacht aan besteden. De bewonersbijeenkomst was een goede aanleiding.’
De burgemeester begrijpt niet waarom er vóór die bijeenkomst uitgezonden moest worden. ‘Had Hart van Nederland tot de volgende dag gewacht en de bijeenkomst daarin meegenomen, dan hadden wij een veel grotere groep mensen bereikt met onze boodschap aan ouders: praat erover als jullie kinderen problemen hebben, er is hulp beschikbaar.’ De Vries vond het echter ‘niet kies’ om met een camera bij de uitgang te staan. ‘We wilden niet het risico nemen dat we nabestaanden zouden treffen.’
SBS is niet op sensatie uit, zegt De Vries. ‘Wij denken juist heel goed na over dit soort onderwerpen.’ Naast aandacht voor drugs werd in de reportage ook de vader opgevoerd van Pascal Keijzer, die op zestienjarige leeftijd is vermoord. Hij wees op de Westfriese gewoonte om niet over problemen te praten. ‘Dat vind ik heel relevant’, zegt De Vries.
 Marleen Barth, voorzitter van GGZ Nederland, bestempelt de reportage als een gemiste kans. Media kunnen best over zelfmoord berichten, vindt ze. ‘Het gaat erom hoe. Je moet in elk geval niet praten over de manier waarop iemand zelfmoord heeft gepleegd, en dat gebeurt in deze uitzending wel.’ Een paar subtiele wijzigingen zouden de kwaliteit aanzienlijk verbeterd hebben, denkt Barth. ‘Zo’n opmerking over de gesloten cultuur zou je verder kunnen uitwerken, bijvoorbeeld door een hulpverlener aan het woord te laten.’ Daar moeten die hulpverleners dan wel voor open staan, zegt De Vries. ‘Als we contact zoeken, lopen wij vaak tegen muren op.’
Barth, zelf voormalig journalist, hamert op het belang van feiten en cijfers. ‘Je ziet nu alle kranten berichten over het grote aantal zelfmoorden bij France Telecom. Dat zijn er helemaal niet veel, afgezet tegen de grootte van het bedrijf. Maar als je daar telkens berichten over leest, denk je bij elke volgende zelfmoord: alweer één! Zo is het ook met de zelfmoorden in Noord-Holland. Dat zijn er relatief weinig.’
Ze geeft journalisten die daar om vragen met liefde informatie. ‘Je moet checken en dubbelchecken, en bij twijfel niet publiceren. Je kunt wel denken dat je een observateur bent die alleen het nieuws brengt, maar dat klopt niet. Je hebt invloed op de lezers, kijkers en luisteraars. Dat is een grote verantwoordelijkheid, waar je heel zorgvuldig mee om moet gaan.’
Dat vindt Jan Gee rt Majoor, hoofdredacteur HDC Media, ook. Maar de dagelijkse praktijk op een redactie laat dat niet altijd toe. Noordhollands Dagblad kan de impact van zelfmoorden onder jongeren in Andijk toch moeilijk negeren, helemaal als daar een jongen uit een belangrijke familie bij betrokken is, die bovendien een bekende voetballer is. Majoor voelt een zorgplicht, maar worstelt ook met ‘de enorme snelheid en heftigheid waarmee men met elkaar praat op internet’.
De krant heeft duidelijke regels voor publiceren over zelfmoord. ‘Maar we lopen regelmatig tegen dilemma’s aan. We hebben bijvoorbeeld bericht over een schietpartij in een kelderbox. Dat bleek om zelfmoord te gaan. Moet je dat verzwijgen, omdat je daarmee informatie geeft over de manier waarop iemand het heeft gedaan? Je stelt ook mensen gerust als ze weten dat er niet zomaar geschoten is in hun kelder.’
Dat rechtvaardigt niet de enorme aandachtsbom die op Andijk is gedropt, vindt Niek Kuijper. ‘Misschien kwam het door de komkommertijd, maar alle media holden achter elkaar aan. Dat begon met het voorpaginabericht: ‘Wederom zelfmoord jonge Westfries’. De methode en de exacte locatie werden genoemd, daar schrok ik erg van.’ Burgemeester Streumer is het met hem eens. ‘Dat artikel deed de familie verschrikkelijk veel pijn. Ze wilden daar hun eigen verhaal tegenover zetten. Dat moet je mensen in rouw niet aandoen.’
 De krant heeft er bewust voor gekozen het bericht breed te brengen, zegt Michiel Snik, redactiechef Dagblad voor West-Friesland/Enkhuizer Courant. ‘Kort daarvoor had ook iemand zelfmoord gepleegd, daar hadden we over geschreven en daar was veel over te doen geweest. Dus voor onze lezers gebeurde het wéér, op een berucht stukje spoorweg. Moet je dat verzwijgen?’
Verzwijgen is niet het doel van de oproep tot medialuwte, zegt Niek Kuijper desgevraagd. ‘Maar toen na drie weken weer iemand zelfmoord pleegde, terwijl we tussendoor nog een heel ernstige poging hadden gehad, dacht ik: wat moet ik nu doen? Dit moet echt uit de krant blijven.’
De media kunnen juist een belangrijke partner van hulpverleners zijn, denkt Kuijper. ‘Zij kunnen beïnvloedbare jongeren bereiken.’ Marleen Barth vindt medialuwte dan ook geen geschikte term. ‘Je moet er wel over schrijven, maar verstandig. Dat kan taboedoorbrekend werken. Noem niet de plek en niet de methode, vermeld wel dat er hulp beschikbaar is.’
 Eric Molenaar, journalist van Noordhollands Dagblad, begrijpt niet hoe Barth kan zeggen dat er niets bijzonders aan de hand is. ‘West-Friesland ligt nogal onder een vergrootglas als het om suïcide gaat’, zegt hij. ‘Twee jaar geleden is hier een symposium gehouden, om hulpverleners te leren de symptomen te herkennen. Dat was niet voor niets.’ Niek Kuijper bevestigt dat. ‘De cijfers gaan over de hele provincie Noord-Holland. Er is absoluut een probleem met zelfmoord in West-Friesland.’
 Bijzonder aan dit debat is dat er naast journalisten en hulpverleners ook andere betrokkenen in de zaal zitten. Vertegenwoordigers van de NS bieden hun expertise aan en ook nabestaanden mengen zich in het debat. ‘Ik vind dat er weinig aandacht is voor zelfmoord onder jongeren’, zegt een vrouw die haar zoon heeft verloren. ‘Maar ik vind het ook geen nieuwsitem. Als je erover wilt praten, doe dat dan in een breed opgezet programma.’
Een vrouw van wie de moeder en twee tantes zelfmoord pleegden, voelt niets voor nieuwe taboes. ‘Mensen zijn nieuwsgierig, ze willen weten hoe het gebeurd is en zijn gewend dat alles op tv en in de krant besproken wordt. Vul dat positief in, bijvoorbeeld door ook uit te leggen waarom mensen zulke dingen doen en te benadrukken wat eraan te doen valt.’
Hoofdredacteur Majoor sluit zich daarbij aan. Een krant is er om dingen te melden, niet om ze te verzwijgen, zegt hij. ‘Maar laten we heel zorgvuldig zijn en altijd een opening bieden naar alternatieven.’
Soms slaat de krant de plank volledig mis – als zelfmoord vermomd is als een justitiële dwaling, bijvoorbeeld. ‘Onze zus heeft zelfmoord gepleegd, maar iemand heeft twijfel gezaaid over de doodsoorzaak’, vertelt een man in het publiek. ‘Dus is ze voor sectie opgegraven. Wat lezen wij vervolgens in de krant? ‘Ongeloof over vermeende moord in Beets’. Zelfmoord wordt door de krant omgezet in moord, terwijl er nog niets aan de hand is! Haar gezin is helemaal in paniek. Waarom moet dat met oorlogskoppen op de voorpagina?’
Een lezer uit Alkmaar pleit juist voor meer informatie, ook als het om zelfmoord gaat. Want als een weg wordt afgezet, Alkmaar ten prooi valt aan een verkeersinfarct, politiehelikopters rondvliegen of je uren op een trein wacht, wil je toch lezen waarom?
 Djoeke Veeninga brengt de mediacode in herinnering, die twee jaar geleden onderwerp van discussie was. Niemand voelde er toen voor zo’n lijst van regels voor berichtgeving over zelfmoord in te voeren. Dit tweede debat maakt duidelijk dat zo’n code geen enkele zin heeft. Journalisten hebben de plicht het publiek te informeren, maar ook een zorgplicht. Daar is iedereen het over eens. Het blijft schipperen tussen die twee.
Verslag: Pauline van der Mije
Lees ook het debatverslag van Ies van Rij in Noordhollands Dagblad (word-versie):
 verslag_ies_van_rij 29.00 Kb
Andere verslagen over dit MediaDebat:
'Zorgplicht bij zelfdoding?' (Jolmer de Jong, Villa Media)
'Zelfmoord: niet doodzwijgen, wel voorzichtig zijn' (Robert Buzink, De Nieuwe Reporter)
'Besmettingseffecten bij suïcide clusters?' (weblog van mediawetenschapper Peter Vasterman, reactie op bovenstaand debatverslag van Buzink)
 |
RSS feed Commentaar
