Het onderwerp 'anoniem reageren' maakt nogal wat reacties los. Felle reacties. Vooral op internet. Maar ook in de zaal sloegen de debaters elkaar met harde argumenten om de oren. Doodzonden in internetland zijn 'gebrek aan humor' en vooral het feit dat iemand behoort tot 'de klassieke media'. Want dat er twee werelden zijn, internet en de 'reële' wereld, daarover was iedereen het wel gloeiend eens. En dat er op de website van een dagblad andere omgangsvormen gelden dan in de papieren krant, staat ook als een paal boven water. De vraag is: waar ligt de grens?

Nog nooit kreeg de website van Mediadebat zoveel hits als met dit onderwerp. Zelden ook hadden zich zóveel mensen aangemeld om het debat bij te wonen. En dit alles dankzij de – grotendeels negatieve – reclame van geenstijl.nl. Dominique Weesie weigerde de uitnodiging tot deelname aan het debat, maar ‘gooide’ de kwestie wel op zijn website – met voor mediadebat.nl duizenden bezoekers als gevolg. ‘We hebben nog overwogen om de zaal van De Unie in te wisselen voor De Doelen, zo begon gespreksleider Francisco van Jole . ‘Gelukkig’, voegde hij daar aan toe, ‘hebben we ’t bij De Unie gelaten.’ Voor de aanwezigen behoefde zijn ironie geen uitleg: het zaaltje was redelijk gevuld, maar lang niet bomvol. Al kon dat, door het vuur waarmee het publiek zich in het debat stortte, soms wel zo lijken.

Het begon met een verhaal van Anton Ekker (advocaat, gespecialiseerd in mediarecht, uitingsvrijheid en privacy), die zijn proefschrift wijdde aan anonimiteit door de eeuwen heen. Overheden blijken al sinds het prille begin van de drukpers wantrouwig te hebben gestaan tegenover anonieme schrijvers: die vallen immers niet te controleren, laat staan te censureren! Vandaar dat er strenge straffen stonden op anoniem publiceren. In de zestiende eeuw kon je er zelfs voor gevierendeeld worden. Pas in 1886 werd anoniem publiceren uit het Wetboek van Strafrecht gehaald. Sindsdien is de uitgever en/of drukker (en, per extensie, de provider) verantwoordelijk en dus   eventueel   strafbaar.

Een powerpointpresentatie toonde een paar van de - negatieve - reacties die Bert Wagendorp hadden doen besluiten, dit voorjaar, om zijn weblog op de Volkskrantsite te staken. Had hij gelijk, had hij ongelijk dat hij het bijltje erbij neer gooide? ‘Moet Bert zelf weten’, vond Henk Blanken (Dagblad van het Noorden ), daarin bijgevallen door Dick van der Meer van het AD (dat sinds de fusie niet meer Algemeen Dagblad heet, zoals Mediadebat abusievelijk meldde; ook Francisco van Jole versprak zich herhaaldelijk – ‘maar ik was als jongen dan ook krantenbezorger van het Algemeen Dagblad!’). Volgens Johan Heslinga (fok.nl ) toont Van Wagendorps houding dat hij ‘afkomstig is uit de klassieke media. Daar zijn ze gewend dingen neer te zetten zonder er commentaar op te krijgen. Op internet krijg je reacties en dat kan negatief uitpakken.’ Dat betekent nog niet dat ‘we ons alles moeten laten welgevallen’, voegde Henk Blanken toe.

Waar ligt de grens? wilde Francisco van Jole weten. Daar kreeg het debat echt vaart – en vanaf dat moment snelde de presentator met zijn microfoon heen en weer tussen publiek en podium. Reacties op internet moet je niet zo serieus nemen, zegt deze en gene. Vallen ze negatief, ja zelfs krenkend uit, dan is dat jammer, maar ‘een hoop is niet zo gemeend’ (Johan Heslinga). ‘Op een website, ook van een krant, gelden andere spelregels, andere omgangsvormen’ (Blanken en Van der Meer). Het zijn ‘twee gescheiden werelden’, concludeert Van Jole.

Maar zelfs op internet kan iets van ‘niet leuk’ veranderen in ‘ontoelaatbaar’ en zelfs ‘strafbaar’. Arda Gerkens (Tweede Kamerlid SP ) vertelt hoe Jan Marijnissen – op dat moment lijdend aan hernia – eens op internet een ‘langzame, pijnlijke dood’ werd toegewenst. Dat is strafbaar, stelt Anton Ekker, die er zelfs wel eens in slaagde, teksten van internet te doen verwijderen. Gerkens: ‘Schelden doet geen zeer, heet het. Maar schelden kan wel degelijk zeer doen. Je kunt iemand schade toebrengen op die manier.’

De vraag is vervolgens: moet je modereren of niet? En – een stap verder – moet je gebruikers registreren? Onder hun echte identiteit of – zoals Fok doet – hun ‘alias’? Het AD modereert, hoewel er toch nog wel eens iets tussendoor glipt, het Dagblad van het Noorden modereert achteraf: ‘We hebben er de mensen niet voor’, verklaart Henk Blanken, die een systeem ontworp waarmee gebruikers zelf een ‘waardeoordeel’ toekennen aan een reactie, in de vorm van nul (‘ongepast’) tot 5 sterren (‘top’). Dat leidt tot een redelijke goede zelfregulering, vindt Blanken, al is zoiets ‘volgens de wet van het behoud van bagger’, nooit helemaal waterdicht.

Bij Fok moet je je registreren – maar niet onder je echte naam – en kun je in de ban gedaan worden als je het al te bont maakt. Maar hoe bont is dat? Daar is bij Fok – waar de regel luidt: ‘Doe normaal’ – wel discussie over. Kennelijk is de norm soepel: juist extremen zijn interessant, vindt Johan Heslinga. Bij het AD heeft het modereren onder meer als doel, dat de mensen die op de site discussiëren zich er ‘prettig’ bij voelen, dat er een zekere cohesie ontstaat (het ‘AD-gevoel’). Hoe dan ook: er blijft ‘altijd een aantal idioten over de vloer’ (Henk Blanken). Registratie onder eigen naam wijst hij resoluut van de hand, evenals een suggestie – van NVJ-secretaris Thomas Bruning – om meer te investeren in modereren, omdat de site er uiteindelijk serieuzer van wordt en dit zich mogelijk terugbetaalt: ‘Dat kunnen we niet betalen.’ Jaap Friso van stand.nl (‘wij modereren heel veel’) meent daarentegen, dat kwaliteit de discussie juist een impuls kan geven. Slechts een enkeling, vanuit de zaal, houdt een pleidooi voor registratie onder eigen naam.

Wat mag en wat mag niet op internet? Moet je een racistische uiting opvatten als ‘humor’, zoals iemand uit het publiek volhoudt? En wat mag een nieuwssite – waar beginnen de journalistieke normen, waar houden de ethische op? Een concreet voorbeeld (ook in de powerpointpresentatie 'mediadebat_anoniem') is dat van een filmpje dat het AD op zijn site plaatste en waarvoor het voor de Raad van de Journalistiek is gedaagd (door de familie van de verdachte). Het filmpje werd een verslaggever aangereikt door een buurtbewoner, nadat iemand, bij een ruzie over vuilnis, door een buurman was doodgestoken. Men ziet er de man vallen en stil blijven liggen. Het AD kreeg – achteraf, eerder lukte het niet – de goedkeuring van de moeder van het slachtoffer. Ook geenstijl.nl plaatste later het filmpje – evenals de reactie van iemand die de verdachte(n) met naam en toenaam noemt. Ook deze website is gedaagd voor de Raad.

De Raad heeft nog geen uitspraak gedaan en heeft er zelfs extra de tijd voor genomen: dit zijn betrekkelijk nieuwe uitingsvormen, waarvoor de normen nog niet zo vastliggen als voor de ‘klassieke’ vormen van journalistiek. De bezoekers – vertelt Dick van der Meer – reageerden eerst overwegend negatief, later overwegend positief op het plaatsen van het filmpje. Henk Blanken, die het niet laakbaar vindt, denkt toch dat hij het zelf niet gedaan zou hebben: al was het maar omdat de lezers van zijn krant ‘die er 230 euro per jaar voor overhebben’ het zouden afkeuren.

De identiteit van de maker van het filmpje was in eerste instantie niet bekend bij de krant. De verslaggever was ‘vergeten het te vragen’. Toch wist hij dat het ‘authentiek’ was – en dat de verdachte niet in beeld kwam, want mede omdat de krantenlezers dat niet goedkeuren, worden verdachten in kranten en op krantensites nog steeds niet met naam en toenaam genoemd. Francisco van Jole : ‘Zo hebben wij het nog steeds over Mohammed B., terwijl je maar de grens over hoeft te gaan of op internet te kijken om overal die naam te zien die ik nooit kan uitspreken.’

Zo komt de discussie weer terug bij de identiteit van ‘reaguurders’. Hoe weet je dat iemand inderdaad degene is voor wie hij zich uitgeeft? Francisco van Jole : ‘Ik reageer nooit op internet. Toch kom ik in diverse reacties vaak mijn naam tegen.’ Geenstijl, die tegen elke vorm van identiteitscontrole is, had toch naar het heette ‘geconstateerd’ dat de negatieve reacties op Weesies houding tegenover Mediadebat ‘allemaal uit Hilversum’ kwamen. Dat suggereert: omroep, ‘klassieke media’ en dus – afgezien van het feit dat die mededeling oncontroleerbaar is – blijkt een identiteit ineens ook voor geenstijl iets toe te voegen, merkt Van Jole op. Waarom plaatst een krant geen anonieme ingezonden brieven maar wel – op zijn website – anonieme reacties? Wat te denken van de verborgen agenda van juist anonieme ‘reaguurders’?

Een afdoende antwoord heeft niemand. Wel wensen. ‘Dat het heilige huisje internet minder heilig werd’ (Arda Gerkens). ‘Dat men van het idee afraakt dat het internet van iedereen moet zijn’ (Dick van der Meer). En Henk Blanken zou ‘ontzettend veel meer willen weten van de mechanismen van groepsgedrag’. Maar hij wil ook nog kwijt: ‘Er gaat heel veel goed, ook bij onderbuiksites als Fok en Geenstijl. We moeten ons niet blindstaren op dat éne incident, die éne keer dat iets niet goed gaat.’

Van Jole concludeert: ‘Anonimiteit blijkt een heikel onderwerp waarvan de heikelheid meevalt.’    

Jacqueline Wesselius

In recensies, op weblogs en in forumdiscussies werd verder gesproken over MediaDebat. Netkwesties kondigt zelfs aan het onderwerp anonimiteit op internet de komende maanden in theorie en praktijk verder uit te diepen. Hieronder een overzicht van de andere reacties:

Anoniem reageren is voorgoed de regel (Netkwesties)
'Klootzak' mag wel op de site, maar niet in de krant (De Nieuwe Reporter)
Geenstijl verschaft wel/geen info over reaguurders (De Nieuwe Reporter)
Mediadebat: Trollen zijn geen probleem (Geencommentaar.nl)
Het grote mediadebat (Retecool)
Het debat over anoniem reageren op internet deel I (Fok!)
Het debat over anoniem reageren op internet deel II (Fok)
Het debat over anoniem reageren op internet deel III (Fok!)
Veelbesproken Mediadebat, gebande crew en meet I (Fok!)
Veelbesproken Mediadebat, gebande crew en meet II (Fok!)
Mediadebat: 'Niet alle reacties serieus nemen' (Fok!)
Anonieme reaguurders gedragen zich meestal (Planet)
Een verloren avond (Vert-el-sels)
Reportage (Spreeksteen TV)

Commentaar (14)

RSS feed Commentaar